เช็กเครื่องมือไฟฟ้า ที่ไม่ติด ด้วย มัลติมิเตอร์ ก่อนส่งซ่อม ทำได้แค่ไหน?

ชุดดิจิตอลมัลติมิเตอร์ Fluke 179 Digital Multimeter and EDA2 Accessories Kit

21,350 บาท

ชุดมัลติมิเตอร์ดิจิทัลและแคลมป์มิเตอร์ Fluke 117/323 Digital Multimeter and Clamp Meter

18,910 บาท

ชุดอุปกรณ์ตรวจไฟ WADFOW WDM94011 (3 ชิ้น)

605 บาท

ดิจิตอลมัลติมิเตอร์ HIOKI DT4252 ปุ่มแบบหมุน ช่วงการวัด 1000V

7,094 บาท

ดิจิตอลมัลติมิเตอร์ Brennenstuhl 1291900000 Multimeter MM-01

1,040 บาท

ดิจิตอลมัลติมิเตอร์ Brennenstuhl 1291900010 Multimeter MM-02

1,460 บาท

สว่านที่เมื่อวานยังใช้ได้ วันนี้กดสวิตช์แล้วเงียบ เครื่องเจียรที่ติดบ้างดับบ้างเวลาขยับสาย หรือเลื่อยที่หมุนกระตุกเป็นช่วง ๆ ก่อนจะยกไปส่งร้าน ช่างหลายคนอยากรู้ก่อนว่าเสียที่สาย สวิตช์ หรือมอเตอร์ และเครื่องมือในกล่องที่ช่วยไล่หาได้ดีที่สุดคือ มัลติมิเตอร์

ความคิดแรกคือ ต้องเปิดเครื่องออกมาวัดข้างในไหม? ความจริง อาจไม่จำเป็นเสมอไป และในหลายกรณีไม่ควรเปิดเอง การวัดค่าความต้านทานด้วยมัลติมิเตอร์จากขาปลั๊กตอนถอดปลั๊กออกแล้ว บอกได้มากพอว่าวงจรขาดหรือไม่ และขาดตลอดเวลาหรือขาดเป็นจังหวะ ซึ่งช่วยให้บอกอาการกับร้านซ่อมได้ตรงขึ้น

มัลติมิเตอร์ รุ่นพื้นฐานสามารถวัดอะไรได้บ้าง มาไล่วิธีวัดทีละจุด ตั้งแต่เตรียมมิเตอร์ วัดผ่านสวิตช์ งอสายหาจุดหัก หมุนแกนเพื่อดูแปรงถ่าน เช็กสายดิน และบอกข้อจำกัดว่าเครื่องแบบไหนที่การวัดแบบนี้บอกอะไรได้น้อย

มัลติมิเตอร์ หาจุดเสียของเครื่องมือได้ โดยไม่ต้องเสียบไฟ?

เครื่องมือไฟฟ้าแบบมีสายที่ใช้มอเตอร์แปรงถ่าน มีทางเดินไฟเป็นวงเดียวต่อกันตลอด ไฟเข้าจากขาปลั๊กขาหนึ่ง วิ่งผ่านสาย สวิตช์ ขดลวด แปรงถ่าน และอาร์เมเจอร์ แล้ววนกลับออกทางขาปลั๊กอีกขา เมื่อกดสวิตช์ วงนี้จะต่อถึงกันครบ

ในโหมดวัดความต้านทาน มัลติมิเตอร์ จะปล่อยกระแสเล็ก ๆ จากแบตในตัวเองวิ่งผ่านวงนั้น ถ้าวงต่อครบ จะอ่านได้ค่าต่ำ และนิ่ง ถ้ามีจุดขาดที่ใดที่หนึ่ง จะขึ้นว่าวงจรเปิด เหมือนการเป่าลมผ่านสายยางเพื่อดู ว่าตันตรงไหนโดยไม่ต้องเปิดน้ำ

มัลติมิเตอร์ บอกได้ว่าวงจรของเครื่องต่อถึงกันครบหรือไม่ ตอนถอดปลั๊กอยู่ ถ้าวงต่อครบแต่เครื่องยังไม่ทำงาน ปัญหาอยู่เกินกว่าที่การวัดแบบนี้จะบอกได้ และควรเป็น หน้าที่แก้ไขของศูนย์บริการ 

เตรียม มัลติมิเตอร์ และเครื่องมือให้พร้อมก่อนวัด

ขั้นตอนนี้ใช้เวลาไม่ถึงนาที แต่ตัดความผิดพลาดที่ทำให้มัลติมิเตอร์อ่านค่าผิดได้เกือบทั้งหมด

ถอดปลั๊กทุกครั้งก่อนวัด

ถอดปลั๊กเครื่องมือออกจากเต้ารับก่อนเสมอ โหมดวัดความต้านทานใช้ได้กับวงจรที่ไม่มีไฟเท่านั้น การวัดตอนเสียบปลั๊กอยู่ จะทำให้มัลติมิเตอร์เสียหายและเป็นอันตรายต่อคนวัด ถ้าเครื่องเพิ่งใช้งาน ให้รอจนตัวเครื่องเย็น ก่อนจับแกน หรือหัวจับ

ตั้งย่านวัดและเช็กสายวัด

เสียบสายวัดที่ช่อง COM กับช่องวัดโอห์ม หมุนไปย่านวัดความต้านทาน แล้วแตะปลายสายวัดสองเส้นเข้าหากัน ค่าที่ขึ้นควรต่ำใกล้ศูนย์ และนิ่ง ถ้าค่าวิ่งหรือขึ้นว่าวงจรเปิด ให้เช็กสายวัด และแบตของมัลติมิเตอร์ก่อน เพราะสายวัดที่หักในจะทำให้เราสรุปผิดว่าเครื่องมือเสีย มัลติมิเตอร์ที่มีโหมดเสียงต่อวงจร (Continuity) ช่วยได้มากในขั้นตอนถัดไป เพราะเราฟังเสียงได้โดยไม่ต้องก้มดูหน้าจอตลอดเวลาขณะงอสาย

วัดผ่านขาปลั๊กขณะกดสวิตช์ ทำให้ มัลติมิเตอร์ บอกว่าวงจรต่อครบหรือไม่

นี่คือการวัดหลัก ที่บอกภาพรวมของทั้งเครื่อง ให้วัดสองจังหวะ คือตอนปล่อยสวิตช์ และตอนกดสวิตช์

ปล่อยสวิตช์ ค่าควรเป็นวงจรเปิด

แตะสายวัดที่ขาปลั๊กสองขาที่ไม่ใช่ขาดิน ตอนที่สวิตช์ปล่อยอยู่ มัลติมิเตอร์ควรขึ้นว่าวงจรเปิด ถ้าขึ้นเป็นค่าต่ำ แปลว่าสวิตช์ค้าง หรือมีจุดลัดวงจร เครื่องอาจหมุนทันทีที่เสียบปลั๊ก 

กดสวิตช์ค้างไว้ ค่าควรต่ำ และนิ่ง

กดสวิตช์ให้สุดหรือกดปุ่มล็อกสวิตช์ ถ้าเครื่องมีปุ่มปรับรอบให้หมุนไปรอบสูงสุด แล้ววัดใหม่ ค่าที่ต่ำและนิ่งแปลว่ากระแสเดินได้ครบวง ปัญหาอาจอยู่ที่เต้ารับ หรือสายพ่วง ถ้าขึ้นว่าวงจรเปิด แปลว่ามีจุดขาดอยู่ที่ใดที่หนึ่งในสาย สวิตช์ แปรงถ่าน หรือขดลวด 

งอสายทีละช่วงขณะวัด ทำให้ มัลติมิเตอร์ จับจุดสายหักในได้

สายที่หักในมักไม่ขาดหมดทุกเส้น ลวดบางเส้นยังแตะกันอยู่ เครื่องจึงติดบ้างดับบ้าง และวัดตอนสายอยู่นิ่งอาจได้ค่าปกติ

จุดที่ต้องงอทดสอบก่อน

กดสวิตช์ค้างไว้ วัดที่ขาปลั๊กต่อเนื่อง แล้วค่อย ๆ งอสายทีละช่วง เริ่มจากช่วงที่ออกจากปลั๊ก ตามด้วยช่วงที่เข้าตัวเครื่องตรงปลอกยางกันหัก สองจุดนี้ถูกพับมากที่สุด ถ้าค่ามัลติมิเตอร์ กระโดดเป็นวงจรเปิด หรือวิ่งไปมาเมื่องอตรงไหน จุดนั้น คือจุดที่ลวดหัก

เมื่อเจอจุดหัก ให้เปลี่ยนสายทั้งเส้นพร้อมปลอกยางกันหัก ที่ศูนย์บริการหรือร้านซ่อมเครื่องมือ ไม่ตัดต่อกลางสายหรือพันเทปทับ เพราะจุดต่อกลางสายจะร้อนและหลุดง่ายกว่าสายเดิม

หมุนแกนช้า ๆ ขณะวัด มัลติมิเตอร์ เจอปัญหา ที่แปรงถ่านได้

มอเตอร์แบบแปรงถ่าน กระแสจะวิ่งผ่านแปรงถ่านที่แตะอยู่บนคอมมิวเตเตอร์ (Commutator) ถ้าแปรงสั้นจนแตะไม่แน่น หรือผิวคอมมิวเตเตอร์สกปรก ค่าที่วัดจะขาดเป็นจังหว ะเมื่อแกนหมุนไปถึงตำแหน่งนั้น อาการตอนใช้งานจริงคือเครื่องกระตุก ประกายไฟ ที่ช่องลมผิดปกติ หรือบางครั้งกดสวิตช์แล้วไม่หมุนจนกว่าจะขยับหัวจับ

วิธีตรวจคือ ถอดปลั๊กแล้ว กดสวิตช์ค้าง วัดที่ขาปลั๊ก แล้วหมุนหัวจับหรือแกนเครื่องช้า ๆ ด้วยมือหนึ่งรอบเต็ม ถ้าค่ากระตุกเป็นวงจรเปิดเป็นช่วง ๆ ให้สงสัยแปรงถ่านก่อน และเปลี่ยนให้ตรงรุ่นตามคู่มือ ถ้าแปรงยังยาวแต่อาการยังอยู่ คอมมิวเตเตอร์หรือขดลวดอาจมีปัญหา ซึ่งเป็นงานของศูนย์บริการ

เครื่องที่มีขาดิน ใช้ มัลติมิเตอร์ เช็กสายดินกับโครงโลหะเพิ่มอีกจุด

ความปลอดภัยของเครื่องมือมาจากคนละระบบ ขึ้นกับว่าปลั๊กมีกี่ขา จึงต้องดูก่อนว่าเครื่องมือที่ใช้มัลติมิเตอร์ วัด เป็นแบบไหน

เครื่องปลั๊กสามขา ที่ตัวเครื่องเป็นโลหะ

เครื่องแบบนี้ใช้สายดินเป็นด่านป้องกันไฟดูด ให้วัดระหว่างขาดินของปลั๊กกับส่วนโลหะของตัวเครื่อง ค่าควรต่ำ และนิ่ง ถ้าขึ้นว่าวงจรเปิด แปลว่าสายดินขาด เครื่องยังหมุนได้ปกติแต่ไม่มีด่านป้องกันแล้ว ห้ามใช้จนกว่าจะซ่อม

เครื่องระบบฉนวนสองชั้น

เครื่องที่ปลั๊กมีสองขาและมีสัญลักษณ์สี่เหลี่ยมซ้อนกันบนป้าย ไม่มีสายดิน ความปลอดภัยมาจากฉนวนทุกชั้นที่ครบ ไม่ต้องวัดข้อนี้ และไม่ควรแกะเปิดตัวเครื่องเอง เพราะการประกอบกลับไม่ครบทำให้ฉนวนชั้นใน เสียได้

เครื่องแบบไหนที่ มัลติมิเตอร์ บอกได้น้อย และค่าปกติไม่ได้แปลว่าเครื่องปลอดภัย

การวัดจากขาปลั๊กได้ผลดีกับเครื่องที่วงจรเรียบง่าย เครื่องรุ่นใหม่หลายรุ่นมีชิ้นส่วนที่ทำให้อ่านผลแบบเดิมไม่ได้

เครื่อง ที่มีวงจรอิเล็กทรอนิกส์

เครื่องมือไฟฟ้า ที่ปรับรอบด้วยวงจรอิเล็กทรอนิกส์ มีระบบสตาร์ทนุ่ม หรือใช้มอเตอร์ไร้แปรงถ่าน มีแผงวงจรคั่นอยู่ ค่าที่วัดจากขาปลั๊ก อาจขึ้นวงจรเปิดทั้งที่เครื่องดี หรือขึ้นค่าที่อ่านความหมายไม่ได้ เครื่องกลุ่มนี้ให้ส่งศูนย์บริการพร้อมบอกอาการ

โหมดโอห์ม ใช้แรงดันต่ำ จากแบตใน มัลติมิเตอร์ การวัดว่าไม่มีกระแสรั่วจากขาปลั๊กไปถึงโครงเครื่องไม่ได้รับประกันว่าฉนวนจะทนแรงดันไฟบ้านได้ การตรวจฉนวนจริงต้องใช้เครื่องทดสอบความเป็นฉนวน 

สรุป: มัลติมิเตอร์ บอกได้ว่า วงจรของเครื่องต่อครบ หรือขาดตรงไหน ก่อนต้องยกไปส่งซ่อม

มัลติมิเตอร์ ช่วยให้ช่างรู้ว่าเครื่องมือที่ไม่ติดเสียที่สาย สวิตช์ หรือแปรงถ่าน โดยไม่ต้องเปิดเครื่องและไม่ต้องเสียบไฟ ไม่ว่าจะเป็นสว่าน ที่เงียบไปเฉย ๆ เครื่องเจียรที่ติดดับเวลาขยับสาย หรือเลื่อยที่หมุนกระตุก การวัดจากขาปลั๊ก ไม่กี่นาทีช่วยบอกทิศทางของอาการเสียได้ดีมาก

สิ่งที่ควรทำ คือ ถอดปลั๊ก ตั้งย่านโอห์ม และเช็กสายวัดก่อน วัดขาปลั๊กตอนปล่อย และตอนกดสวิตช์ งอสายทีละช่วงเพื่อหาจุดหัก หมุนแกนช้า ๆ เพื่อดูแปรงถ่าน และวัดสายดินกับโครงโลหะของเครื่องที่เป็นปลั๊กสามขา จากนั้นจดค่าที่วัดได้ไว้บอกร้านซ่อม

ถ้ายังไม่มีมัลติมิเตอร์ติดกล่องเครื่องมือ ลองดูรุ่นต่าง ๆ ในหมวด มัลติมิเตอร์ ที่นี่